Summio

Кітап

Аналитикалық иерархия процесі арқылы экономикалық, саяси, әлеуметтік және технологиялық орталардағы шешім қабылдау

Бұл кітапта Экономика, саясат, әлеуметтік ғылымдар және технология салаларындағы шешім қабылдауды талдамалы иерархиялық процесс (AHP) арқылы қалай жаңғыртуға болатыны қарастырылады.

12 мин оқу

Қолжетімді тілдер

Саммари үзіндісі

Шешім қабылдаудың күрделі әлеміндегі бағдар: Аналитикалық Иерархиялық Процесс (AHP)

Сәлеметсіз бе, достар! Егер сіз Томас Л. Саати мен Луис Гонсалес Варгастың "Decision Making in Economic, Political, Social, and Technological Environments with the Analytic Hierarchy Process" атты кітабына қызығушылық танытсаңыз, онда сіз өте дұрыс жолдасыз! Бұл кітап – бізді жиі ойландыратын, тіпті басымызды қатыратын күрделі шешімдерді қабылдаудың ерекше әдісі, яғни Аналитикалық Иерархиялық Процесс (AHP) туралы терең зерттеу. Оны тіпті шешім қабылдаудың "супер-қуатты құралы" деуге болады. Саати мен Варгас AHP-нің бизнес пен технологияда ғана емес, сондай-ақ әлеуметтік мәселелерді шешуде, саяси стратегияларды анықтауда және экономикалық жоспарлауда қалай революция жасай алатынын көрсетеді. Бұл әдіс – үлкен, шатасқан мәселелерді кішігірім, басқаруға болатын бөліктерге бөліп, оларды жүйелі түрде салыстырып, содан кейін барлығын қайта жинақтап, ең оңтайлы жолды анықтаудың жолы. Бұл кітап тек теориямен шектелмейді, нақты өмірдегі қолданылуымен толықтырылған. Авторлар AHP-нің әртүрлі салаларда қалай жұмыс істейтінін көрсететін мысалдар жинағын ұсынады. Егер сіз бұрын-соңды көптеген нұсқалар, қайшылықты басымдықтар немесе мәселенің жай ғана күрделілігінен шаршаған болсаңыз, бұл кітап сіздің жаңа досыңызға айналуы мүмкін. Ол қиын таңдауларды сенімділік пен айқындықпен жасауға үйретеді. AHP-ді несімен ерекшелендіреді және Саати мен Варгас оны қалай ұсынады? AHP – бұл адамның шешім қабылдаудағы рөлін құрметтейтін, бірақ оны логикалық және математикалық негізде құрылымдайтын әдіс. Ол нақты және белгісіз факторларды да есепке алады. Өйткені, мойындау керек, бәрібір маңызды деп санайтын нәрселердің бәрін доллармен немесе басқа санмен өлшеу мүмкін емес.

Негізгі идея: Хаосты құрылымдау

AHP-нің мәні – бұл құрылым. Елестетіп көріңіз, сізге үлкен шешім қабылдау керек, мысалы, жаңа көлік таңдау. Сізде баға, жанармай үнемділігі, қауіпсіздік рейтингі, жайлылық, стиль және тіпті бренд беделі сияқты көптеген факторлар бар. Осыларды қалай бағалайсыз? AHP сізге осының бәрін істеуге мүмкіндік береді. Сіз өзіңіздің мақсатыңызды анықтаудан бастайсыз (мысалы, "Менің қажеттіліктерім үшін ең жақсы көлікті сатып алу"). Содан кейін оны критерийлерге бөлесіз (мен атап өткен факторлар). Әрбір критерий астында нақты нұсқалар болуы мүмкін (әртүрлі көлік үлгілері). Сиқыр сол кезде басталады, сіз осы элементтерді жұппен салыстыра бастайсыз. Сіз бірден бәрін реттеуге тырыспайсыз, бұл өте ауыр. Оның орнына, сізге қарапайым сұрақтар қойылады: "Мен үшін жанар май тиімділігі қауіпсіздіктен маңыздырақ па?" немесе "Менің жайлылығым бойынша С моделі В моделінен жақсы ма?". Осы пікірлеріңізді білдіру үшін сіз шкаланы қолданасыз. Содан кейін AHP осы жеке пікірлердің бәрін синтездеп, сіздің басымдықтарыңызға негізделген нұсқалардың нақты рейтингін береді.

Бұл неліктен соншалықты күшті?

Бұл жасырынды ашық етеді: Біз бәріміз өз құндылықтарымыз бен басымдықтарымызға сүйеніп шешім қабылдаймыз, бірақ көбіне олардың не екенін өзіміз де білмейміз. AHP оларды анықтауға мәжбүр етеді. Бұл өзіндік санау процесі өте құнды, тек белгілі бір шешім үшін ғана емес, өзіңізді жақсырақ түсіну үшін де. 2. Күрделілікті басқарады: Өмір күрделі! AHP көптеген мақсаттар мен нұсқаларды басқаруға арналған, бұл қарапайым шешім модельдерінен әлдеқайда шындыққа жақын. Ол мәселені иерархия ретінде көрсете алады, бұл біздің мәселелерді ойлауымызға табиғи жатады. 3. Субъективтілікті қамтиды: Саати мен Варгас шешімдердің тек объективті бола бермейтінін мойындайды. Біздің пікірлеріміз, қалауымыз және тіпті интуициямыз рөл атқарады. AHP бұл субъективті ақпаратты еркіндікке жібермей, оны құрылымдалған түрде енгізуге мүмкіндік береді. Ол осы пікірлерді біріктіру үшін математикалық құрылымды қолданады. 4. Сәйкестік тексерістерін ұсынады: AHP-нің ең қызықты ерекшеліктерінің бірі – ол сіздің пікірлеріңіздің сәйкес келетінін айта алады. Егер сіз А-ның В-дан жақсы екенін, ал В-ның С-дан жақсы екенін айтып, содан кейін С-ның А-дан әлдеқайда жақсы екенін айтсаңыз, сіздің пікірлеріңіз сәйкес келмейді! AHP мұны өлшеудің (Сәйкестік Коэффициенті немесе CR) жолын тауып, пікірлеріңіз жеткілікті деңгейде сәйкес келгенше оларды жақсартуға көмектеседі. 5. Әртүрлілікке ие: Кітаптың атауы айтып тұрғандай, AHP бір саламен шектелмейді. Оны жұмыс таңдау, жобаны іріктеу, саясат нұсқаларын бағалау, өнім дизайнын жасау, жанжалдарды шешу және тағы басқа көптеген нәрселер үшін қолдануға болады. Кітаптағы мысалдар осы кең ауқымдылықты көрсетеді.

Кітаптың құрылымы және мазмұны

Маған кітаптың толық мазмұны берілмегенімен, баспа сипаттамасы мен Саатидің жұмыстарының сипатына сүйене отырып, кітап логикалық ретпен өрбісе керек. Ол шешім қабылдаудағы қиындықтарға кіріспеден басталып, содан кейін AHP-ді шешім ретінде ұсынады. Сіз, ықтимал, келесі тарауларды кездестіресіз: AHP негіздері: Негізгі принциптерді, иерархия ұғымын және өлшеу шкалаларын түсіндіру. Жұптық салыстыру: Осы салыстыруларды қалай құруға және жүргізуге болатынын, математикалық негіздерін қоса алғанда, егжей-тегжейлі баяндау. Синтез және есептеу: Иерархияның әртүрлі деңгейлерінен алынған пікірлерді қалай біріктіріп, нұсқалардың жалпы басымдықтарын анықтауды көрсету. Сәйкестікті өлшеу: Сәйкестіктің маңыздылығын және оны қалай өлшеп, жақсартуға болатынын түсіндіру. Салалар бойынша қолданылуы: Кітаптың негізгі бөлігі осында орналасуы мүмкін, экономикадан (мысалы, инвестициялық шешімдер, нарықтық талдау), саясаттанудан (мысалы, саясатты бағалау, сайлау жүйелері), әлеуметтік ғылымдардан (мысалы, әлеуметтік бағдарламаларға арналған ресурстарды бөлу, қауымдық жоспарлау) және технологиялық дизайннан (мысалы, технологияны таңдау, жобаларды басқару) нақты мысалдар мен зерттеулермен. Қосымша тақырыптар: AHP-нің кеңейтілуі, мысалы, өзара байланысты элементтерді басқаруға арналған Аналитикалық Желі Процесі (ANP) немесе белгісіздікті басқаруға арналған "fuzzy" AHP сияқты тақырыптарды қамтуы мүмкін.

Зерттелетін негізгі тақырыптар

Шешім қабылдаудың табиғаты: Кітап шешім қабылдаудың мақсаттарды, критерийлерді, нұсқаларды және пікірлерді қамтитын көп қырлы процесс екенін атап өтуі ықтимал. Ол нақты таңдаулардағы күрделілік пен субъективтілікті елемейтін қарапайым модельдерді сынайды. 2. Иерархия – құрылымдау құралы ретінде: Күрделі мәселелерді иерархиялық құрылымдарға бөлудің күші – бұл негізгі тақырып. Бұл бөлу талдауды жеңілдетеді және жүйелі бағалауға мүмкіндік береді. 3. Пікірдің рөлі: Саати мен Варгас адам пікірінің таптырмайтындығын атап көрсетеді. AHP бұл пікірді тиімді пайдалану үшін құрылым ұсынады, субъективті ойларды сандық басымдықтарға айналдырады. 4. Синтез және жинақтау: Иерархияның әртүрлі деңгейлерінен және әртүрлі шешім қабылдаушылардан алынған пікірлерді қорытындылау арқылы соңғы рейтингке жету әдісі – бұл маңызды үлес. 5. Өлшеу және сәйкестік: Кітап шешім қабылдаудағы өлшеудің "қалай" екендігіне тереңірек кіріп, салыстырулар үшін негізгі шкаланы және пікірлердегі сәйкестікті өлшеу мен қамтамасыз етудің маңызды ұғымын енгізеді.

Сіз үшін нақты пайдалы түйіндер

Ендеше, бұл заттарды нақты қалай қолдануға болады? Тіпті математикаға терең сүңгімесеңіз де, AHP принциптері тамаша практикалық кеңестер береді: Үлкен шешім алдында тұрғанда: Тек алға ұмтылмаңыз. Соңғы мақсатыңызды анықтауға бір сәтке уақыт бөліңіз. Сіз шынымен неге қол жеткізгіңіз келеді? Оны жазып алыңыз. Өз критерийлеріңізді анықтаңыз: Сол мақсатқа жетуде қандай факторлар ең маңызды? Оларды тізімдеңіз. Айқын факторларды (мысалы, құны) және онша айқын еместерін (мысалы, қолданудың қарапайымдылығы, ұзақ мерзімді әсері, этикалық мәселелер) ойластырыңыз. Критерийлеріңізді басымдыққа иелендіріңіз: Бұл өте маңызды. Қай критерийлер ең маңызды? Егер таңдау жасау керек болса, 'жылдамдық' 'бағадан' маңыздырақ па? Оларды жұппен ойлауға тырысыңыз. AHP мұны ресми түрде жасайды, бірақ ойлау процесі өзі де құнды. Нұсқаларды бөліктерге бөліңіз: Жалпылама нұсқаларды салыстырудың орнына, нақты ерекшеліктерді немесе аспектілерді салыстырыңыз. Әртүрлі жұмыс ұсыныстарын қарастырғанда, тек 'жалақы' мен 'жұмыс-өмір теңгерімін' салыстырмаңыз. Нақты жалақы сомаларын, нақты демалыс күндерін, нақты баратын жол уақыттарын және т.б. салыстырыңыз. Әртүрлі пікірлерді іздеңіз: Егер шешім басқаларды қамтыса, оларды тартыңыз. AHP топтық шешім қабылдауды құрылымдаудың тамаша жолын ұсынады, бұл әркімге өз басымдықтары мен пікірлерін бақыланатын түрде білдіруге мүмкіндік береді. Ақылға қонымдылығын тексеріңіз: Нәтиже сізге дұрыс болып көріне ме? Егер AHP сізге таңқаларлық нәтиже берсе, оны дереу елемеңіз. Өз пікірлеріңізді қайта қараңыз. Сіз бір факторға тым артық мән бердіңіз бе? Сіз бір критерийді дұрыс түсінбедіңіз бе? Бұл "шындыққа тексеру" өте маңызды. Мақсат қою үшін қолданыңыз: AHP тек бар нұсқалар арасынан таңдау жасау үшін ғана емес. Сіз үлкен мақсатты ("Жұмыста жоғарылау") кішігірім, іске асырылатын қадамдар мен басымдықтарға бөлу үшін иерархиялық құрылымды қолдана аласыз.