Summio

Кітап

Ханбализмнің қалыптасуы

Бұл кітап Ахмед ибн Ханбалдың өміріне және оның құқықтық мектебі – ханбализмнің қалыптасуына ықпал еткен маңызды тарихи кезеңге терең бойлайды. Бұл тек өмірбаян емес, исламдағы оның іргелі ықпалын зерттейді.

25 мин оқу

Қолжетімді тілдер

Саммари үзіндісі

Ханбализмнің қалыптасуы: Ахмед ибн Ханбал туралы терең ойлар

Сәлеметсіз бе! Нимрод Хурвицтің "Ханбализмнің қалыптасуы" кітабы туралы сөйлесгіміз келе ме? Тамаша таңдау! Бұл жай ғана құрғақ тарих сабағы емес, Исламның негізгі құқықтық мектептерінің бірі – Ханбализмнің қалай пайда болғанын, оның негізін қалаушы Ахмед ибн Ханбалдың өмірі мен дәуірін орталыққа ала отырып, өте қызықты түрде зерттейтін еңбек. Шаң басқан өмірбаяндық кітаптарды ұмытыңыз, олар тек күндер мен жетістіктерді тізіп береді. Хурвиц одан да қызықты әдіс қолданады. Ол Ибн Ханбалдың жеке өмірін 9-шы ғасырдағы Ислам әлемінде болып жатқан үлкен, драмалық оқиғалармен шеберлікпен байланыстырады. Саяси толқуларды, теологиялық пікірталастарды елестетіңіз – бәрі осының ішінде. Бұл тарихи драманы тамашалағандай, бірақ бұл нақты өмір және ол Ислам дәстүрінің үлкен бөлігін қалыптастырды. Сонымен, ыңғайлы орынға жайғасып, шай немесе кофе ішіп алсаңыз болады, және осы тақырыпты тереңірек зерттеп көрейік. Біз негізгі идеяларды, Ханбализмді не қозғайтынын және бұл тарихты түсінудің бүгінгі күні неге соншалықты маңызды екенін талдап көреміз.

1-бөлім: Кіріспе – Ханбализмге жол ашу

Жақсы, осы кітаптың не туралы екенін түсінуден бастайық. "Ханбализмнің қалыптасуы" кітабының өзегі – Ислам құқықтануының маңызды саласының бастауларын зерттеу. Басты кейіпкер, Ахмед ибн Ханбал, шамамен 780-855 жылдары өмір сүрген. Ол Ханбали мектебіне өз атын берген тұлға. Бірақ мәселенің қызығы – ол бүгінгі күні компания құру сияқты жаңа мектеп ашуды ешқашан ойламаған. Бұл оның өмірі, оның ілімі және өте күрделі кезеңдегі табанды ұстанымы арқылы ерекше құқықтық дәстүрдің қалыптасуына әкелді. Хурвицтің айтуынша, және бұл кітаптың негізгі тезисі – Ибн Ханбал өмір сүрген тарихи контексті түсінбей Ханбализмді толық түсіну мүмкін емес. Бұл тыныш, ғылыми оңашалану емес еді. Жоқ. Бұл Аббаси халифатындағы қарқынды саяси және діни қысым кезеңі болды. Билеушілер, әсіресе халифтер, діни доктринаны бақылауға алуға тырысты, яғни сенім мен практиканы стандарттауды қалады. Бұл кезең, көбінесе "Миһна" немесе "Инквизиция" деп аталады, шешуші сәт болды. Сонда, кітап негізінен былай дейді: Ибн Ханбалдың өмірбаяны тек оның өзі туралы емес; бұл оның арқылы исламдық интеллектуалдық тарихтың үлкен суретін көруге болатын терезе. Оның жеке қиындықтары мен интеллектуалдық еңбегі сол дәуірдегі саяси және теологиялық шайқастармен тығыз байланысты болды. Бұл – бір тұлғаның тұтастығы мен интеллектуалдық еңбегінің өркениеттің діни және құқықтық негізіне қалай терең әсер ете алатыны туралы әңгіме. Негізгі хабарлама: Кітап Ахмед ибн Ханбал мен Миһнаның тарихи контекстін таныстырады, оның өмірі мен сол кезеңдегі оқиғалардың Ханбали мектебінің қалыптасуынан бөлінбейтінін дәлелдейді.

2-бөлім: Негізгі тезистер – Ханбализмнің өрлеуінің тіректері

Енді, Хурвиц ұсынған негізгі аргументтерге, үлкен идеяларға сүңгіп кірейік. Бұл Ханбализмнің неге пайда болғанын және тарағанын түсіндіретін негізгі қағидалар. 1-ші тезис: Заңның ең жоғарғы көзі ретінде мәтіндік биліктің (Құран және Сүннет) басымдылығы. Бұл өте МАҢЫЗДЫ. Халифат белгілі бір теологиялық түсіндірмелерді (әсіресе Құранның табиғаты туралы – ол жаратылған ба, әлде жаратылмаған ба?) енгізуге тырысқан кезде, Ибн Ханбал табандылық көрсетті. Ол Ислам заңы мен сенімінің ең жоғарғы көздері Құран (Құдайдың тікелей сөзі) және Сүннет (Пайғамбар Мұхаммедтің ілімдері мен практикалары) деп талап етті. Ол адам ақылы мен мемлекеттік жарлықтардың бұл негізгі мәтіндерді басып озбауы керек деп сенді. Бұл жай ғана теологиялық артықшылық емес еді; бұл құқықтық және діни биліктің шынымен қайда жатқанын фундаменталды түрде көрсету болды. Ибн Ханбал үшін, егер бірдеңе Құранда немесе сенімді Сүннетте анық көрсетілмесе, немесе олардан тікелей алынбаса, онда адам сақтықпен қарап, болжамдардан аулақ болуы керек еді. Мәтіндік талдауға деген бұл ұстаным Ханбали мектебінің іргетасына айналып, оны аналогиялық ойлауды (қияс) немесе ерте ғалымдардың пікірлерін көбірек бағалайтын басқа құқықтық мектептерден ерекшелендірді. 2-ші тезис: Ханбализмнің бірегейлігін қалыптастырушы "Миһна" ретінде. Миһна кезеңі (шамамен 818-848 жж.) маңызды сынақ болды. Аббаси халифтері, Мұғтазила теологиясының (ақылды баса назар аударатын және Құранның жаратылғанына сенетін) ықпалымен, ғалымдарды Құранның жаратылғандығы туралы сенімдерін көпшілік алдында растауға мәжбүрледі. Одан бас тартқандар ауыр жазаларға, соның ішінде азаптау, түрмеге қамау және мемлекеттік қызметтен босатуға ұшырады. Ахмед ибн Ханбал бұл қарсылықтың орталық тұлғасы болды. Мемлекеттің қаһарына ұшыраған кезде де өз сенімінен бас тартудан бас тартуы оны көптеген адамдар үшін қарсылықтың және табанды сенімнің символына айналдырды. Бұл сынақ тек оның жеке өмірін қалыптастырмады; ол оның ізбасарларының бірегейлігін қалыптастырды. Олар оның табандылығын тек табандылық ретінде емес, діни адалдық пен интеллектуалдық тұтастықтың терең көрінісі ретінде көрді. Сондықтан Миһна тек саяси немесе теологиялық қақтығыс емес еді; бұл Ибн Ханбалдың позициясын нығайтқан және оның ізбасарларына адам күшімен жасалған қысымға қарсы төзімділік пен құдайлық шындыққа берілу туралы қуатты баяндау берген оқиға болды. 3-ші тезис: Ханбализмнің тек құқықтық мектеп ретінде емес, әлеуметтік-интеллектуалдық қозғалыс ретінде қалыптасуы. Хурвиц Ханбализмнің тек ғылыми ортада тумағанын атап көрсетеді. Ол діни мәселелерде мемлекеттің тым көп араласуынан сақтанған және Ибн Ханбалдың Құран мен Сүннеттің айқын басшылығына баса назар аударуынан үміт тапқан қоғамның кеңірек топтарына әсер етті. Оның шәкірттері мен қолдаушыларының желісі, оның ілімдерін таратып, көзқарастарын қорғап, оның жеке құқықтық және теологиялық позицияларын қозғалысқа айналдыруға көмектесті. Бұл қозғалыс Мұғтазилалардың теологиялық рационализмімен немесе басқа ғалымдардың саяси

3-бөлім: Негізгі идеялар – Ханбали этосын бөлшектеу

Кітапта ұсынылғандай, Ханбали мектебін анықтайтын негізгі ұғымдарға тереңірек сүңгіп кірейік. Бұл оның ойы мен практикасының негізгі құрылыс блоктары.

1-ші идея: "Муснад" және хадис корпусы

Ибн Ханбалдың ең маңызды үлестерінің бірі және Ханбали дәстүрінің іргетасы – оның "Ахмед ибн Ханбал Муснад" атты зор хадис жинағы. Бұл кездейсоқ жинақ емес; бұл тақырыптар бойынша емес (әдетте құқықтық мектептер сияқты), жамағаттар (сахабалар) бойынша жүйелі түрде реттелген хадистер жинағы. Бұл неге маңызды? Себебі Ибн Ханбал үшін Пайғамбардың хадистерінің сенімділігі мен сақталуы басты орында болды. Ол жылдар бойы саяхаттап, хадистерді жинап, ұқыпты түрде тексеріп өткізді. "Муснад" – бұл Пайғамбардың ілімдерінің шашыраңқы қалдықтарын жинаудың монументалды әрекеті. Ханбалилер үшін бұл жинақ негізгі сілтеме нүктесіне айналып, Ибн Ханбалдың Сүннеттің ең сенімді берілуіне негізделген діни практика мен сенімді қамтамасыз етуге деген ұстанымды білдірді. Бұл діни доктриналарға келгенде, ақылдан (ақл) гөрі, берілуге (нақл) баса назар аударатын Ханбали басымдылығын көрсетеді.

2-ші идея: Жаңалықтардан (Бидғат) бас тарту

Құран мен Сүннетке баса назар аударудан тікелей шығатын Ханбали мектебі діни жаңалықтарға (бидғат) деген қатты жиіркенішті дамытты. Пайғамбар мен оның ізбасарлары (сахабалар мен табиғиндер) дәуірінен кейін дінге енгізілген кез келген практика немесе сенім, егер оның негізгі мәтіндерде негізі болмаса, күдікпен, көбінесе тікелей бас тартумен қабылданды. Бұл жай ғана сәнді жаңа рәсімдерден аулақ болу емес еді; бұл діннің аян етілген тазалығы мен толықтығын сақтау туралы болды. Бұл қағида Ханбалилерді спекулятивті ойлауға немесе философиялық зерттеулерге сүйенетін кейбір теологиялық түсіндірмелерге және құқықтық шешімдерге сын көзбен қарауға итермеледі, олар Исламға жат элементтерді енгізуі мүмкін деп санады. Жаңалықтарға деген бұл қатаң ұстаным көбінесе консервативті деп сипатталды, бірақ Ханбали көзқарасынан қарағанда, бұл Исламның нақты уағызын сақтау туралы болды.